Onpersoonlijke herinneringen is een familiegeschiedenis van het huis Willet-Holthuysen aan de Herengracht in Amsterdam, waarvan Frans Coenen van 1895 tot 1932 conservator was. De roman is met de novelle Zondagsrust een van zijn beste werken. Veel bekender dan Onpersoonlijke herinneringen is Buddenbrooks, de familiegeschiedenis uit 1901 van Thomas Mann. De beide werken staan literair op gelijke voet.

'Wat er nog kwam, Marianne... Ach, niet veel, maar de kleine ziel heeft ook niet veel nodig: een grein maar, een korrel... een grein van werkelijke waarheid en werkelijkheid... een korreltje... maar dat groot genoeg was als een schat... Want de kleine zielen hebben niet veel nodig... Een grein maar, een korrel... En van die korrel deelde ze, Marianne, dan nog wel wat mee... aan anderen... Mijn kind, dat is het hele geheim... Van die korrel nog overvloed mee te delen... aan anderen. Maar de korrel krijg je eerst laat, mijn kind, en om dat atoom van waarheid te bezitten... moet je eerst door alles heen... wat droom is.' Louis Couperus schetst ons groots in onze kleinheid in de romancyclus De boeken der kleine zielen. Soms, heel soms, laat hij ons - afgunstige, ijdele en rancuneuze mensen - in een sprankje licht tot leven komen.NBD BiblionRecensieDen Haag is een kleine stad, zegt Louis Couperus (1863-1923). Het is een samenhang van coterieën. Het schandaal is er vlug bekend. Deze kleinzieligheid van de voorname Haagse huizen schildert Couperus omstandig in zijn vier Boeken der Kleine Zielen. Schrijvend in Nice, en voor het laatst Hollandse stof tot onderwerp van zijn romans nemend, levert Couperus een absoluut veroordelende en ten slotte toch milde kritiek op zijn land van herkomst. Thema is de onttakeling van een deftige Haagse familie rond 1900. De omvang veroorzaakt door de wijdlopige schrijftrant met veel puntjes en de zeer kleine druk maken het boek echter wel een werk voor doorzetters.

Reinaert de vos is vaker in modern Nederlands vertaald. De literaire hertaling van Ernst van Altena doet recht aan de Reinaert. Bij hém blijven stijl en ritme in het spoor van de Vlaamse Reinaert en de middeleeuws-Franse Roman de Renart. In deze tweetalige studie-editie van de middeleeuwse satire staat de Middelnederlandse versie uit het Comburgs handschrift naast de literaire hertaling in modern Nederlands. De uitgave is uitermate geschikt voor gebruik in het hoger onderwijs. Ernst van Altena ontving onder meer de Martinus Nijhoff Vertaalprijs en de Hiëronymus Vertaalprijs.NBD BiblionRecensie door Gerard OeveringDeze uitgave van het belangrijkste en bekendste middeleeuwse dierenepos over de vos Reynaert is een studie-editie. De uitgave is 'tweetalig'. De volledige Middelnederlandse tekst uit het Comburgse handschrift is naast de moderne Nederlandse hertaling van Ernst van Altena afgedrukt Deze hertaling verscheen voor het eerst in 1979. Van Altena blijft heel dicht, 'tot op het vers precies', bij de oorspronkelijke tekst. Hij streefde naar 'voordraagbaarheid' van de tekst. De bron van de Middelnederlandse tekst is Hellinga's diplomatische uitgave van Van den Vos Reynaerde uit 1952 en niet de editie van de tekst uit Reynaert in Tweevoud (2002) of die van het Huygensinstituut uit 1997. De Reinaert is een vlijmscherpe satire op de politieke situatie tijdens de regering van de Vlaamse graaf Philips van de Elzas van 1168 tot 1191. De middeleeuwer kende in het dierenepos menselijke eigenschappen toe aan dieren. Tegenwoordig leest men het verhaal veeleer vanuit het perspectief van het dierlijke in de mens. Met een kort nawoord van Ernst van Altena en een verklarende woordenlijst.

"Hij zou komen, zij zou hem spreken en het scheen haar of zij door onzichtbare machten werd voortgestuwd op een hellend pad, of zij anders wilde dan zij handelde, maar onmachtig was de dwang van haar noodlot te ontgaan; het scheen haar of zij geblinddoekt zocht naar haar geluk, angstvol luisterend haar handen uitbreidde naar iets wat er de echo van scheen, en toch zeker was het nimmer te zullen vinden, nimmer." Mag je een roman zomaar een meesterwerk noemen? De waarde van vrijblijvendheid is beperkt, maar Eline Vere hoort in het rijtje Anna Karenina en Emma Bovary. Eline Vere is de sublieme tekening van een gemankeerd mens, een buitenstaander, een 'tikje beet', maar een echt mens. Eén die met al haar twijfels soeverein optreedt in Louis Couperus' indringende schets van een vergane tijd in Den Haag.

Lees Noodlot van Louis Couperus en je proeft een dreiging die nooit wordt afgemaakt en herinnert aan het onheil uit een roman noir of een Scandinavische thriller. Ongewis is waar het gevaar vandaan komt, maar het is onmiskenbaar dat niemand iets heeft te winnen. Zeker niet bij de afloop, die in het werk van Couperus besloten ligt. Noodlot is geen roman noir of thriller, maar een genre-overstijgend meesterstuk, literair tot op het bot.NBD BiblionRecensie door Gerard OeveringNovelle uit 1890 en een van Couperus' populairste, meest gelezen en vertaalde boeken. De rijke Frank ontmoet in Londen de aan lager wal geraakte Bertie. Frank raakt onder zijn invloed. Frank vermoordt Bertie als deze de oorzaak blijkt te zijn van het mislukken van Franks relatie met Eva. Nadat Frank zijn straf heeft uitgezeten, willen hij en Eva alsnog trouwen. Bertie blijft tussen hen in staan, waardoor zij minder gelukkig zijn dan zij hoopten. Het geluk zoeken zij in de zelfgekozen dood. Opgebouwd als een klassiek drama staat het mythisch fatalisme centraal: de personages zijn marionetten van het Noodlot. Zij zijn dualistische types met een versmelting van goede en slechte eigenschappen en een (bij Bertie misdadig) verleden. Geen van hen is in staat het eigen leven richting te geven. Uit de karakters en de gebeurtenissen blijkt dat volgens Couperus' de vrije wil niet bestaat: 'niemand kan iets veranderen aan wat is of zijn zal'. Een somber, maar boeiend verhaal. Gerard Oevering

Jacob van Lennep (1802-1868) was in de negentiende eeuw een veelgelezen schrijver. Als schrijver en als kamerlid had hij de moed opinies uit te dragen die niet pasten bij zijn voorname komaf. Het was dan ook een slimme zet van Van Lennep omals bekende Nederlander mensenhandel en prostitutie met een roman te bestrijden en niet met een juridische verhandeling. Na verschijning in 1866 veroorzaakte De lotgevallen van Klaasje Zevenster flinke opschudding. Dat paste Van Lennep wel. Maar rebel met een zaak die hij was, ging het hem vooral om misstanden recht te zetten. Klaasje Zevenster is slechts een greep uit wat Jacob van Lennep voor de samenleving heeft gedaan.Gera de Bruijn heeft de negentiende eeuwse editie van Klaasje Zevenster flink onderhanden genomen. Ze moderniseerde de taal voor de hedendaagse lezer en ontdeed de roman van lange betogen over zaken als roken en het gebruik van u en jij. Ze schrapte wijdlopige beschrijvingen van interieurs of kleding, en tal van verhandelingen over maatschappelijke vraagstukken. Het resultaat is eenmoderne uitgave die recht doet aan het werk van Jacob van Lennep en de ziel van de roman heel laat: Klaasje Zevenster - een meisje dat als sinterklaassurprise anoniem te vondeling wordt gelegd, en als jonge vrouw probeert vat op haar leven te krijgen.De VolkskrantRecensie door redactie SignalementenDe laatste roman die Jacob van Lennep schreef, was zijn eerste niet-historische. Dankzij de recente biografie Een bezielde schavuit van Marita Mathijsen is er weer belangstelling voor deze opzien­barende 19de-eeuwer. De lotgevallen van Klaasje Zevenster (1866), waarin de hoofdpersoon een Haags bordeel wordt binnengelokt, verschijnt nu in een door Gera de Bruijn met respect bewerkte editie.

Wat doe je als je plotseling een grote erfenis in je schoot geworpen krijgt, maar er is een lastige voorwaarde aan verbonden? Voor die vraag staat Leopold van Zonhoven. Hij is wettelijk niet verplicht aan de voorwaarde te voldoen, maar moreel...? Hij besluit op onderzoek uit te gaan en ontmoet Francis Mourdant, een rebelse jonge vrouw, die niet veel van mannen moet hebben en de schijnheiligheid van de vrouwen in haar tijd verachtelijk vindt. Van niemand afhankelijk en trouw aan zichzelf, zo wil zij zijn. Weet Leopold haar vertrouwen te winnen? Weet zij haar onafhankelijkheid te bewaren? Geertruida Bosboom-Toussaint (1812-1886) was opgeleid voor het onderwijs, maar koos voor het schrijverschap. Zij schreef historische romans, de meeste met een onderwerp uit de vaderlandse geschiedenis. Zij is niet een schrijfster gespecialiseerd in vrouwenliteratuur, wel komen in al haar boeken sterke vrouwenfiguren voor.NRC HandelsbladRecensie door Elsbeth EttyDankzij de hertaling en bewerking door Gera de Bruijn van Majoor Frans is het me eindelijk gelukt het beroemdste boek van Truitje Bosboom-Toussaint (1812-1886) uit te lezen. Voor studenten Nederlands waren haar verdienstelijke historische romans zoals Het huis Lauernesse tot voor kort verplichte kost. Dat gold gelukkig niet voor de eigentijdse brievenroman over de als jongen opgevoede arme freule Francis Mordaunt, bijgenaamd 'Majoor Frans'. De Bruijn bracht deze langdradige 19de-eeuwse soap tot ongeveer een derde van de omvang terug en moderniseerde taal en spelling. De vrouwelijke, bepaald niet onafhankelijke hoofdpersoon kan miljonair worden en haar vervallen landgoed in de Achterhoek behouden, als ze bereid is te trouwen met haar neef, jonkheer van Zonshoven. Maar ook al is ze verliefd op hem, ze wil alleen haar ja-woord geven als ze niet financieel afhankelijk van hem hoeft te zijn. Heel modern, zeker voor Bosboom-Toussaint, die er conservatief christelijke opvattingen over het huwelijk op na hield. Zelf leidde de schrijfster overigens een geëmancipeerd leven en verdiende ze haar eigen geld. Haar boeken waren bestsellers. De nieuwe bewerking van Majoor Frans maakt duidelijk waarom.

Louis Couperus schetst in De stille kracht vijftig jaar voor de bloedige aftocht uit Indonesië hoe de verhoudingen in de Nederlandse koloniën liggen. Hij laat op meesterlijke wijze zien dat Nederland veel eerder dan het moment vansoevereiniteitsoverdracht in 1949 al mentaal afstand heeft moeten doen van zijn machtspositie. Met naam en toenaam benoemt Louis Couperus waar de gevaren voor het Nederlandse koloniale bestuur vandaan komen. Lees je De stille kracht, dan bekruipt je allengs het idee dat Nederland in Indië nooit had kunnen winnen, niet verliezen ook: de koloniale macht stond in Azië buiten de orde en werd gedoogd tot haar tijd op was.Misschien, als hij had toegegeven, was zijn leven anders geworden. Want hij, onverzettelijk, raadde niet de heilige ogenblikken, dat de mens niet moet zijn zijn eigen wil, maar zich vroom moet laten gaan naar de drang van de stille machten. Die ogenblikken eerbiedigde, erkende, kende hij niet en nooit.U, artistiek, voelt het gevaar naderen, vaag, als een wolk, in de lucht, in de Indische nacht; ik zie het gevaar al heel werkelijk oprijzen - voor Holland - zo niet van Amerika en van Japan uit, dan uit Indiës eigen grond.NBD BiblionRecensieDeze 'Indische' roman, die speelt in Tegal op Java aan het einde van de negentiende eeuw, beschrijft her conflict tussen dc Hollandse coterie van ambtenaren en de Indische wereld waarin zij gedwongen zijn te leven, maar waaraan zij zich niet wensen aan te passen en die in haar onbegrepenheid eeuwig vijandig blijft. Couperus schreef het boek gedeeltelijk tijdens een bezoek aan Indië en heeft er eigen ervaringen in verwerkt. Deze uitgave is gebaseerd op de 1e druk uit 1900. De spelling is gemoderniseerd met behoud van couperiaanse eigenaardigheden. Met achterin een woordenlijst.

Louis Couperus laat in Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan zien dat een trauma, 60 jaar geleden veroorzaakt, generatie op generatie kan doorzieken, omdat het in een familie leugen op leugen heeft doen stapelen. O God, neen... neen, niet oud worden, jong te sterven, jóng te sterven, en niet ieder jaar meer enmeer de Angst te voelen drukken op zijn kleine, ijdele en, voor wat komen zou, zo kinderlijk bange ziel... en niet ieder jaar meer en meer de knaging aan zijn hart te voelen knabbelen, als een beest, dat het in hem wegvrat, en niet jaren-, jarenlang dat stille leed in zich te voelen wenen, nooit uitgezegd en aan niemand getoond en - kwam zij terug - zelfs aan Elly niet, omdat hij met een glimlach haar dan zou willen verzekeren, dat hij haar begreep in haar aspiraties en ze eerbiedigde, en ze goed vond, en mooi!

Conrad Busken Huet schetst in Lidewyde hoe een wankelmoedig man zich in een omgeving laat manoeuvreren die zijn tekortkomingen onafwendbaar voor het voetlicht brengt. Zijn onmacht zichzelf te dragen, maken van hem een gewillig slachtoffer van Lidewyde en - ondanks haar giften - vóór alles van zichzelf. Als een bedwelmde liet hij zich vaster en vaster in de fijne ketenen klinken, die de schitterende spin voor hem bestemd had. Lidewyde is de eerste roman van Conrad Busken Huet (1826-1886). Hij was een befaamd 19e-eeuws schrijver en een actief literair criticus met een vlijmscherpe pen.

Het maatschappelijk engagement van Frederik van Eeden (1860-1932) is afgetekend zichtbaar in zijn werk als huisarts, psychiater en schrijver. Van de koele meren des doods is Van Eedens spiritueel-literaire meesterwerk. In de roman schetst hij hoe hoofdpersonage Hedwig wordt wie zij is door zich laagje voor laagje te ontdoen van de patronen die haar belemmeren om te leven. ‘Let nu op. Nu gaan we ’t eens worden. Maar daarvoor moeten we eerst goed weten wat dood en leven is. Er is leven dat dood is, en er is dood die leven is. Begrijp je dat?’ ‘Zeker,’ zei Hedwig, ‘juist dat dode leven ontvlucht ik.’ ‘Juist. Maar zocht je ook de Dood die Leven is?’ Recensent en docent klassieke talen Els Meeuse schreef een toelichting bij Van de koele meren des doods. Ze zet uitgebreid uiteen hoe hoofdpersonage Hedwig zich verhoudt tot de middeleeuwse mystica Hadewijch en de mystieke zienswijzen van anderen.

Max Havelaar is de grote roman van Multatuli (1820-1887). De roman is hét monument in de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Maar bovenal is Max Havelaar een aanklacht tegen de apartheidssamenleving die — gelegitimeerd door zendingsdrift — uitbuiting van de inheemse bevolking in Nederlands-Indië mogelijk maakte. Een aanklacht die in Nederland insloeg als een bom omdat ze durfde raken aan de dominantie van koopmannen en dominees. De opschudding die Max Havelaar toen veroorzaakte, bepaalt nu nog de actualiteit van de roman. Nederlands-Indië is er dan wel niet meer, maar hoezeer is Nederland veranderd? Neerlandicus en docent Nederlands Henk Jongsma schreef een uitgebreide Toelichting én een Leeswijzer om Max Havelaar voor nieuwe lezers toegankelijk te maken.